Maurice Rutgrink over veiligheid: 'wanneer nemen we het echt serieus?'

Speelt dit alleen in de schoonmaak, of zie je het breder?

"Bij een energiecentrale of in de petrochemie vindt iedereen veiligheid normaal — en alle contractors moeten hieraan voldoen. Het schoonmaakbedrijf dat daar werkt, heeft VCA, brandvertragende antistatische kleding, werkt volgens de huisregels van de klant. Maar zodra datzelfde bedrijf bij een gewoon kantoor op een industrieterrein staat, verdwijnt dat. Daar is geen budget voor, denkt men. Dus je krijgt twee maten."

Precies daar ontstaat de blinde vlek. Dezelfde handelingen — op hoogte werken, met stoffen werken, alleen in een pand zijn — worden bij een raffinaderij tot in detail geborgd en bij een doorsnee kantoor overgelaten aan gewoonte. De veiligheidskennis die aan de top vanzelfsprekend is, sijpelt niet door naar de basis van de keten. En de schoonmaak zit onderaan.

"Je hebt de RI&E? Dan heb je nog niks"

De meeste schoonmaak- en glazenwasserbedrijven denken dat ze klaar zijn zodra ze de Branche-RI&E van de RAS hebben ingevuld. Fout, zegt Maurice. Voor het werk zelf is dat papier vrijwel waardeloos.

Waar gaat het volgens jou mis?

"Veel MKB-bedrijven maken de Branche-RI&E van de RAS en denken: we zijn gedekt. Maar heb jij een gevelreinigings- of glazenwassersbedrijf, dan komen er meerdere zaken bij kijken. Voor ieder object waar een risico in zit, moet een object-RI&E zijn: een verdiepende RI&E. En daar hoort een reddingsplan bij: wat doen we als het fout gaat, wie bellen we, wat doen we als eerste? Ik heb in de hele schoonmaak nog amper een reddingsplan gezien."

Hij ging het in zijn scriptieonderzoek na bij meerdere bedrijven, sommige met keurmerk. Vroeg hij om de object-RI&E, dan kwam er een velletje papier tevoorschijn. "Nee," zei Maurice dan, "dit is het boodschappenlijstje. Je harnas mee, je helm mee, je emmer mee. Er stond niets in over valgevaar, vluchtwegen, weersomstandigheden, redding of verkeer rondom de werkplek. Dat is geen RI&E."

Het is geen theoretische kwestie. Sta je zonder object-RI&E een gebouw te wassen, dan kun je een boete van €5.000 krijgen. "Dat verdien je op dat gebouw de eerste drie jaar niet meer terug."

Met alleen een harnas red je geen levens

Nergens wordt de blinde vlek zo concreet als bij het werken op hoogte. Maurice liep bij een flat in de buurt een glazenwasser tegen het lijf die keurig een goedgekeurd harnas droeg — maar de bak van de hoogwerker kon uitschuiven, en met zijn lijn kon hij die niet helemaal belopen. De oplossing van de man: een sjorband aan de leuning, zijn steigerhaak eraan vast.

En als er dan iets gebeurt?

"Ik vroeg hem: als je uit die bak wordt geslingerd, houdt dat ding je dan? 'Ja, dat zal wel.' Wil je daar áchter komen als je valt? Oké, stel dat het je wél houdt — dan hang je daar. Hoe halen we je weg? 'Dan bel ik de brandweer.' Waar zit je telefoon? 'In mijn broek.' En hoe kom je erbij, want die lussen snijden hier je broekzak af. Toen trok die man helemaal wit weg."

Een mens in een harnas mag maximaal een kwartier hangen. Daarna wordt het levensgevaarlijk. Dat betekent dat er beneden een spotter hoort te staan die de hoogwerker in geval van nood kan bedienen én daarvoor is opgeleid. "Ik heb nog nooit ergens een schoonmaker of glazenwasser met een spotter gezien. Je wordt in je eentje op pad gestuurd met een hoogwerker."

En wie bewust de gebruikershandleiding negeert — bijvoorbeeld doorwerken bij windkracht 10 — staat er bij een ongeval alleen voor. "Dan betaalt de verzekering niet uit. Hetzelfde als rijden zonder gordel in een niet-gekeurde auto: je overtreedt bewust de regels."

De opdrachtgever kan zich niet verschuilen

Hier komt de opdrachtgever in beeld, en dat is precies het punt dat te vaak wordt overgeslagen.

Is dat alleen voor het schoonmaakbedrijf, of is de opdrachtgever hier ook verantwoordelijk?

"De opdrachtgever is altijd medeverantwoordelijk. Hij huurt jou in en verwacht professionaliteit, maar hij moet er wel kennis van hebben. Sta jij bij een VvE de ramen te wassen en zij zeggen achteraf 'dat wisten wij niet', dan had jij hen moeten informeren. En zij hadden moeten doorvragen."

Wat er gebeurt als niemand die verantwoordelijkheid pakt, illustreert Maurice met een incident van enkele jaren geleden: een 21-jarige glazenwasser die in Den Haag van een luifel gleed en doodviel. "Het bleek een bedrijfsverzamelgebouw.

Niemand wist wie die glazenwasser had ingehuurd. Iedereen wees naar elkaar. Niemand voelde zich geroepen om verantwoording te nemen." Het onderzoek liep op dat moment nog.

Waarom niemand het doet: de eerlijke weg is de duurste

Waarom kijkt men niet verder dan die RI&E?

"Gemak, en geld. Als ik het wél doe, kost me dat veel, dan ben ik duurder en verlies ik van de concurrent die het niet doet. De eerlijke weg is de duurste weg, honderd procent. Maar wat kost het als die man naar beneden dondert? In de veiligheid zeggen we: wil je weten wat veiligheid kost, probeer dan eens een arbeidsongeval. Boetes van €50.000, €60.000 zijn niks."

Zijn hele vak draait om één simpele som: kans × blootstelling × effect. Een glazenwasser die dagelijks op ladders klimt, heeft een hoge blootstelling aan valgevaar. "Ja, maar wat is de kans dat het misgaat?" krijgt hij dan te horen. Zijn antwoord: "Als je zo redeneert, neem je ook geen brandverzekering. Maar de kans dat het hier misgaat, heeft als gevolg dat er mensenlevens op het spel staan. Iemand die zijn hand verliest of invalide raakt, merkt dat zijn hele leven. Het bedrijf draait door, die mens zit ermee."

Het gebouw dat onveilig werken uitlokt

De blinde vlek begint eerder dan de schoonmaker denkt: al op de tekentafel. Architecten en bouwers denken vrijwel nooit na over onderhoud en schoonmaak.

Wat zou het ideale plaatje zijn, dat de architect vooraf op de hoogte is van wat handig is?

"Als het gebouw er staat, is het al te laat. En de schoonmaakbranche heeft nog steeds zo'n laag sociaal stempel dat we het gebouw niet gaan veranderen omdat de glazenwasser dat wil. Ik kom op een dak en denk: hoe gaan we hier de ramen wassen, waar steek ik de stekker in? Daar is niet over nagedacht."

Reken het door, zegt hij. Een hangladderinstallatie aan de gevel kost misschien een miljoen. "Maar als ik dertig jaar lang elke twee maanden met een hoogwerker op de stoep sta — met vergunningen, een geblokkeerde straat, alle schade van dien — wat is dan handiger?"

Het is kortetermijndenken tegenover de economische levensduur van een gebouw van dertig tot vijftig jaar. Glazen balkons boven het water, marmeren entrees die niet te onderhouden zijn, VvE's zonder stopcontact in het trappenhuis: "Je krijgt een onhandig ontwerp waar men op een onveilige manier omheen beweegt. Het gebouw stimuleert bijna onveilig werken."

Van marketing naar praktijk

Wat Maurice het meest steekt, is de kloof tussen wat bedrijven uitstralen en wat ze doen. Keurmerken, VCA-diploma's, "beste werkgever van Nederland" — en vervolgens staat de glazenwasser zonder harnas in de hoogwerker.

Doen ze het voor de marketing, of echt voor de veiligheid?

"In mijn filosofie doen ze het meestal voor de marketing, want dat staat leuk. We stralen het uit in de verkoop, maar in de inkoop doen we er even niet aan. Wat heeft een VCA-diploma voor het hele bedrijf voor zin als je er buiten niks mee doet?"

Tegenover die schijn zet hij de cultuur zoals hij die bij een opdrachtgever als Shell zag. Een Poolse medewerker legde het werk op een steiger stil; vijftig man konden drie dagen niet werken. In plaats van een uitbrander kreeg de man een beloning. "Hij snapte het niet. Ik zei: je wordt niet beloond omdat je het werk stillegt, je wordt beloond omdat je het leven van vijftig man hebt gered. Er zat een fout in die steiger. Dat omdenken, dat vergt tijd." Dus wel een mooi certificaat aan de muur, maar geen werkplan op locatie.

Daar ligt volgens Maurice de kern voor zowel de opdrachtgever als het schoonmaakbedrijf. Kies als opdrachtgever niet op de laagste prijs, maar stuur op aantoonbare veiligheid — dat is precies wat de Code Verantwoordelijk Marktgedrag beoogt. En durf als schoonmaakbedrijf de eerlijke, duurdere weg te verdedigen. "Veiligheid betaalt op den duur uit. Als er iets gebeurt, wordt ook de klant medeaansprakelijk gesteld, en die wil geen reputatieschade."

Zolang veiligheid iets blijft dat we "wel doen als we tijd hebben, of als de Arbeidsinspectie langskomt", verandert er niets. Het is een top-down beweging, zegt Maurice, en zolang de top niet beweegt, gebeurt er onderaan niets. Maar de rekening ligt uiteindelijk laag: bij de mens die de deur uitgaat en misschien niet terugkomt.

En dat is nu precies waarom een keuze voor een dienstverlener meer is dan een prijsvergelijking. Wie in en om een gebouw iets uitbesteedt, koopt geen uurtje schoonmaak. Hij koopt een verantwoordelijkheid mee. Begin bij de juiste specialist, die het vak én de veiligheid serieus neemt. Dat is de eerste stap.